Ana sayfa › Kuvvet ve Hareket › Newton'un İkinci Yasası
Newton'un İkinci Yasası
Bir cisme etki eden net kuvvet, cismin ivmesini belirler. Aynı net kuvvet altında kütlesi büyük olan cisim daha az, kütlesi küçük olan daha çok ivmelenir.
Sürtünmeli yüzeyde önce uygulanan kuvvet statik sürtünmeyi yenmelidir. Cisim hareket ettikten sonra net kuvvet, uygulanan kuvvet ile kinetik sürtünme kuvvetinin farkıdır.
Konu nedir?
Newton'un ikinci yasası, bir cisme etki eden net kuvvet ile cismin ivmesi arasındaki ilişkiyi açıklayan, klasik mekaniğin temel yasasıdır. Yasaya göre bir cismin ivmesi, üzerine etki eden net kuvvetle doğru orantılı, kütlesiyle ters orantılıdır ve ivmenin yönü net kuvvetin yönüyle aynıdır. Matematiksel olarak $\Sigma F = m\,a$ biçiminde yazılır.
Isaac Newton bu yasayı 1687'de yayımladığı Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica adlı eserinde ortaya koydu. Newton'un özgün ifadesi, hareketteki değişimin uygulanan kuvvetle orantılı olduğunu söylüyordu; bugün kullandığımız $\Sigma F = m\,a$ biçimi, kütlenin sabit kaldığı durumlar için bu ifadenin özel halidir. Genel hâliyle yasa, momentumdaki değişim cinsinden $F = \Delta p / \Delta t$ şeklinde de yazılabilir.
Newton'un birinci yasası net kuvvet sıfır olduğunda ne olacağını (hız değişmez), ikinci yasası ise net kuvvet sıfırdan farklı olduğunda ne olacağını (cisim ivmelenir) söyler. Bu sayede bir arabanın hızlanmasından bir topun atışına, asansör hareketinden gezegenlerin yörüngelerine kadar birçok olayın nicel olarak hesaplanması mümkün olur.
Temel kavramlar
- Kuvvet
- Bir cismin hareket durumunu değiştirebilen ya da cismi şekil değiştirmeye zorlayan etkidir. Vektörel bir büyüklüktür; birimi newton (N) olup 1 N, 1 kg kütleli cisme 1 m/s² ivme kazandıran kuvvettir.
- Net kuvvet
- Cisme etki eden tüm kuvvetlerin vektörel toplamıdır; bileşke kuvvet de denir. İvmeyi belirleyen büyüklük tek tek kuvvetler değil net kuvvettir.
- Kütle
- Cismin eylemsizliğinin, yani hareket durumundaki değişime karşı gösterdiği direncin ölçüsüdür. Skalerdir; birimi kilogramdır (kg) ve bulunduğu yere göre değişmez.
- İvme
- Hızın zamana göre değişim oranıdır. Vektörel bir büyüklüktür; birimi m/s²'dir. Hızın büyüklüğü ya da yönü değişiyorsa ivme vardır.
- Ağırlık
- Yerçekiminin cisme uyguladığı kuvvettir: $G = m\,g$. Birimi newtondur ve bulunduğu gök cismine göre değişir; kütle ile karıştırılmamalıdır.
- Normal kuvvet
- Bir yüzeyin, üzerindeki cisme yüzeye dik doğrultuda uyguladığı tepki kuvvetidir.
- Sürtünme kuvveti
- Yüzeylerin birbirine göre hareketine (ya da hareket etme eğilimine) karşı koyan temas kuvvetidir. Kayan cisimde kinetik sürtünme $f_k = \mu_k N$ ile hesaplanır.
Formüller ve anlamları
$\Sigma F = m\,a$ bir vektör denklemidir. Uygulamada kuvvetler eksenlere ayrılır ve her eksen için ayrı yazılır: $\Sigma F_x = m\,a_x$ ve $\Sigma F_y = m\,a_y$. Hareket doğrultusunu pozitif seçtikten sonra o yöndeki kuvvetler artı, ters yöndeki kuvvetler eksi işaretle toplanır.
İvmeyi yalnız bırakırsak $a = \Sigma F / m$ olur. Bu ifade iki önemli sonucu doğrudan verir: aynı kütleye uygulanan net kuvvet iki katına çıkarsa ivme de iki katına çıkar; aynı net kuvvet altında kütle iki katına çıkarsa ivme yarıya iner.
Sürtünmeli yatay bir yüzeyde, yatay $F$ kuvveti uygulanan cisim için net kuvvet $F - f_k$ olduğundan $a = (F - \mu_k m g)/m$ bulunur. Uygulanan kuvvet statik sürtünmenin alabileceği en büyük değeri ($\mu_s N$) aşmıyorsa cisim hiç hareket etmez; bu durumda net kuvvet sıfırdır ve ivme de sıfırdır.
Kuvvetin birimi bu denklemden türer: $1\ \text{N} = 1\ \text{kg·m/s}^2$. Yani 1 newton, 1 kilogramlık kütlenin hızını her saniyede 1 m/s değiştiren (1 m/s² ivme kazandıran) kuvvettir.
Formüllerdeki değişkenler
Günlük hayattan örnekler
- Araçlar: Aynı motor kuvvetiyle boş bir araç, yük taşıyan araca göre daha büyük ivmeyle hızlanır; çünkü kütle azaldıkça aynı net kuvvet daha büyük ivme verir.
- Alışveriş arabası: Boş arabayı itmek kolaydır, dolu arabayı aynı ivmeyle hareket ettirmek için çok daha büyük kuvvet gerekir.
- Serbest düşme: Hava direnci yokken cisme etki eden tek kuvvet ağırlıktır; $m g = m a$ olduğundan her cisim aynı ivmeyle ($a = g$) düşer.
- Asansör: Asansör yukarı doğru hızlanırken zemin kişiye ağırlığından büyük bir tepki kuvveti uygular ve kişi kendini daha ağır hisseder.
- Spor: Bir futbol topuna uygulanan kuvvet ne kadar büyük ve temas süresi ne kadar uzunsa topun kazandığı hız o kadar büyük olur.
Örnek soru ve çözümü
Soru. Kütlesi 4 kg olan bir cisim, kinetik sürtünme katsayısı 0,2 olan yatay bir zeminde duruyor. Cisme yatay doğrultuda 20 N'luk sabit bir kuvvet uygulanıyor (g = 10 m/s²; statik ve kinetik katsayılar aynı alınacaktır). a) Sürtünme kuvvetini, b) cismin ivmesini, c) 5 saniye sonraki hızını bulunuz.
- Normal kuvvet: yatayda düşey denge olduğundan $N = m g = 4\cdot 10 = 40\ \text{N}$.
- Sürtünme kuvveti: $f_k = \mu_k N = 0{,}2\cdot 40 = 8\ \text{N}$ (uygulanan 20 N, bu değerden büyük olduğu için cisim harekete geçer).
- Net kuvvet: $\Sigma F = F - f_k = 20 - 8 = 12\ \text{N}$.
- İvme: $a = \Sigma F / m = 12 / 4 = 3\ \text{m/s}^2$.
- Hız: cisim durgun başladığı için $v = a\,t = 3\cdot 5 = 15\ \text{m/s}$.
Sonuç: Sürtünme kuvveti 8 N, ivme 3 m/s² ve 5 saniye sonraki hız 15 m/s'dir.
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Sık sorulan sorular
Newton'un ikinci yasası nedir?
Bir cisme etki eden net kuvvetin cismin kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşit olduğunu söyler: $\Sigma F = m\,a$. İvme net kuvvetle aynı yöndedir.
1 newton kaç kilogram-kuvvettir?
1 N yaklaşık 0,102 kilogram-kuvvete eşittir. Tersinden 1 kilogram-kuvvet yaklaşık 9,81 N'dur.
Net kuvvet sıfırsa cisim durur mu?
Hayır. Net kuvvet sıfırsa ivme sıfırdır; cisim duruyorsa durmaya, hareket ediyorsa sabit hızla hareketine devam eder.
İvme ile hız aynı şey mi?
Hayır. Hız konumun değişim oranı, ivme ise hızın değişim oranıdır. Hızın büyüklüğü ya da yönü değişiyorsa ivme vardır; çembersel harekette hız büyüklüğü sabit olsa da ivme sıfır değildir.
Newton'un ikinci yasası momentumla nasıl ilişkilidir?
Genel biçimi $F = \Delta p/\Delta t$ şeklindedir; yani net kuvvet momentumun zamanla değişim oranıdır. Kütle sabitse $p = m v$ olduğundan bu ifade $F = m a$ haline gelir.
Simülasyonla dene
Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.
Paylaş
İlgili konular
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.