Ana sayfa › Dönme ve Kütle Çekim › Tork ve Denge
Tork ve Denge
Bir kuvvetin cismi döndürme etkisine tork denir. Tork, kuvvetin büyüklüğü ile kuvvetin dönme eksenine uzaklığının (kuvvet kolunun) çarpımıdır.
Bir cisim dönme dengesindeyse saat yönündeki torkların toplamı, saat yönünün tersindeki torkların toplamına eşittir.
Konu nedir?
Tork (kuvvet momenti), bir kuvvetin bir cismi bir eksen etrafında döndürme etkisinin ölçüsüdür. Kuvvetin büyüklüğü ile kuvvetin dönme eksenine olan dik uzaklığının (kuvvet kolunun) çarpımıdır: $\tau = F\,d$. Birimi N·m'dir.
Aynı kuvvet eksenden ne kadar uzağa uygulanırsa döndürme etkisi o kadar büyük olur. Uzun saplı bir anahtarın cıvatayı daha kolay gevşetmesinin nedeni budur. Kuvvet eksene bir açıyla uygulanıyorsa yalnızca dik bileşen etkilidir: $\tau = F\,d\,\sin\theta$.
Bir cisim dönme dengesindeyse net tork sıfırdır: saat yönündeki torkların toplamı saat yönünün tersindeki torkların toplamına eşittir. Tam denge için ayrıca net kuvvetin de sıfır olması gerekir.
Temel kavramlar
- Kuvvet kolu
- Dönme ekseninden kuvvetin etki çizgisine olan dik uzaklıktır.
- Dönme ekseni
- Cismin üzerinde döndüğü sabit çizgi ya da noktadır.
- Net tork
- Tüm torkların işaretli toplamıdır; sıfırsa dönme dengesi vardır.
- Kaldıraç
- Bir eksen çevresinde dönen sert çubuktur; denge torklara göre kurulur.
- Kütle merkezi
- Ağırlığın etki ettiği varsayılan noktadır; tahta gibi düzgün cisimlerde geometrik merkezdedir.
Formüller ve anlamları
İki cisimli tahterevalli dengesinde $m_1 g d_1 = m_2 g d_2$ yazılır; $g$ sadeleşir ve $m_1 d_1 = m_2 d_2$ kalır. Ağır cisim eksene yakın, hafif cisim uzak olmalıdır.
Dönme eksenine yerleştirilen bir kuvvetin torku sıfırdır; çünkü kuvvet kolu sıfırdır. Bu yüzden denge problemlerinde ekseni, bilinmeyen kuvvetlerin üzerinden geçecek biçimde seçmek denklemi kolaylaştırır.
Çubuğun ağırlığı hesaba katılacaksa ağırlık kütle merkezine uygulanmış kabul edilir; düzgün çubukta orta noktadadır.
Formüllerdeki değişkenler
Günlük hayattan örnekler
- Anahtar ve tornavida: Uzun sap, aynı kuvvetle daha büyük tork üretir.
- Tahterevalli: Ağır çocuk eksene yaklaşarak hafif çocukla dengeye gelir.
- Kapı kolu: Kolun menteşeden uzakta olması kapıyı açmayı kolaylaştırır.
- Kaldıraçlar ve makaslar: Kuvvet kolu uzatılarak kuvvetten kazanç sağlanır.
Örnek soru ve çözümü
Soru. Düzgün ve ağırlıksız bir çubuğun ortasından destek var. Desteğin solunda 2 m uzağa 3 kg'lık, sağında bir kütle 1,5 m uzağa asılıyor ve çubuk dengede. Sağdaki kütle kaç kg'dır?
- Denge koşulu: $m_1 d_1 = m_2 d_2$.
- $3\cdot 2 = m_2 \cdot 1{,}5$.
- $m_2 = 6/1{,}5 = 4\ \text{kg}$.
Sonuç: Sağdaki kütle 4 kg'dır.
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Sık sorulan sorular
Tork nasıl hesaplanır?
Kuvvet ile kuvvet kolunun çarpımıyla: $\tau = F d$.
Dönme dengesi için koşul nedir?
Saat yönündeki torkların toplamı ters yöndekilere eşit olmalıdır.
Tork birimi nedir?
Newton-metre (N·m).
Uzun saplı anahtar neden kolaylık sağlar?
Kuvvet kolunu uzatarak aynı kuvvetle daha büyük tork oluşturur.
Simülasyonla dene
Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.
Paylaş
İlgili konular
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.