Ana sayfa › Isı ve Hal Değişimi › Isı Makinesi ve Carnot Çevrimi
Isı Makinesi ve Carnot Çevrimi
Isı makinesi, sıcak kaynaktan aldığı ısının bir kısmını işe çevirir, kalanını soğuk kaynağa verir. Verim, yapılan işin alınan ısıya oranıdır.
Carnot çevrimi, iki sıcaklık arasında çalışan en verimli ideal çevrimdir. Verimi yalnızca kaynakların kelvin cinsinden sıcaklıklarına bağlıdır; hiçbir makinenin verimi %100 olamaz.
Konu nedir?
Isı makinesi, sıcak bir kaynaktan aldığı ısının bir kısmını işe çeviren, geri kalanını soğuk kaynağa veren sistemdir. Buhar türbinleri, içten yanmalı motorlar ve termik santraller ısı makineleridir. Yapılan iş $W = Q_h - Q_c$ ve verim $\eta = W/Q_h$ ile ifade edilir.
Termodinamiğin ikinci yasasına göre alınan ısının tamamı işe çevrilemez; bir kısmı mutlaka soğuk kaynağa verilmelidir. Bu yüzden hiçbir ısı makinesinin verimi yüzde yüz olamaz.
Sadi Carnot, iki sıcaklık arasında çalışan en verimli (tersinir) ısı makinesinin verimini göstermiştir: $\eta_{max} = 1 - T_c/T_h$. Carnot çevrimi iki izotermal ve iki adyabatik süreçten oluşur.
Temel kavramlar
- Sıcak ve soğuk kaynak
- Isı makinesinin ısı aldığı ve verdiği sabit sıcaklıktaki ortamlardır.
- Verim
- İşe çevrilen ısının alınan ısıya oranı.
- Carnot çevrimi
- İki izoterm ve iki adyabattan oluşan ideal, tersinir çevrim.
- Termodinamiğin ikinci yasası
- Isı kendiliğinden soğuktan sıcağa akmaz ve ısının tamamı işe çevrilemez.
- Adyabatik süreç
- Çevreyle ısı alışverişi yapılmayan süreç.
Formüller ve anlamları
Carnot verimi yalnızca kaynak sıcaklıklarına bağlıdır (kelvin cinsinden). Sıcak kaynağın sıcaklığı artırılırsa ya da soğuk kaynağın sıcaklığı düşürülürse verim yükselir. $T_c = 0\ \text{K}$ olamayacağı için verim hiçbir zaman 1 olmaz.
Carnot makinesi için $Q_c/Q_h = T_c/T_h$ eşitliği geçerlidir. Gerçek makinelerin verimi, sürtünme ve ısı kayıpları nedeniyle Carnot verimden düşüktür.
$P$–$V$ grafiğinde Carnot çevriminin çevrelediği alan, bir turda yapılan net işi verir.
Formüllerdeki değişkenler
Günlük hayattan örnekler
- Termik santraller: Buharın sıcaklığı yükseltilerek verim artırılır.
- Otomobil motorları: Yanma sıcaklığı ve egzoz sıcaklığı verimi sınırlar.
- Buzdolabı ve ısı pompası: Aynı çevrim tersine çalıştırılır.
- Güç santralleri soğutma kuleleri: Soğuk kaynağa ısı atılır.
Örnek soru ve çözümü
Soru. Sıcak kaynağı 600 K, soğuk kaynağı 300 K olan bir Carnot makinesi 1000 J ısı alıyor. Verimi, yaptığı işi ve soğuk kaynağa verdiği ısıyı bulunuz.
- Verim: $\eta = 1 - T_c/T_h = 1 - 300/600 = 0{,}5$.
- İş: $W = \eta Q_h = 0{,}5\cdot 1000 = 500\ \text{J}$.
- Soğuk kaynağa verilen ısı: $Q_c = Q_h - W = 500\ \text{J}$.
Sonuç: Verim yüzde 50, iş 500 J ve soğuk kaynağa verilen ısı 500 J'dir.
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Sık sorulan sorular
Carnot verimi neye bağlıdır?
Yalnızca sıcak ve soğuk kaynağın mutlak sıcaklıklarına.
Neden verim yüzde yüz olamaz?
Termodinamiğin ikinci yasası gereği ısının bir kısmı soğuk kaynağa verilmek zorundadır.
Verimi artırmak için ne yapılır?
Sıcak kaynağın sıcaklığı artırılır ya da soğuk kaynağın sıcaklığı azaltılır.
Carnot çevrimi hangi süreçlerden oluşur?
İki izotermal ve iki adyabatik süreçten.
Simülasyonla dene
Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.
Paylaş
İlgili konular
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.