Physics.Studio

Ana sayfa › Modern Fizik › Madde Dalgaları (de Broglie)

Madde Dalgaları (de Broglie)

▶ Simülasyonu açTüm konular
Özetle

De Broglie'ye göre her hareketli parçacığın bir dalga boyu vardır ve bu dalga boyu momentumla ters orantılıdır. Elektronlar gibi küçük kütleli parçacıklarda dalga boyu atom boyutuyla kıyaslanabilir olur; bu yüzden elektronlar kristallerde kırınım yapar.

Günlük cisimlerin momentumu çok büyük olduğundan dalga boyları ölçülemeyecek kadar küçüktür; bu yüzden onların dalga özelliğini göremeyiz.

Konu nedir?

De Broglie hipotezi, Louis de Broglie'nin 1924'te ortaya attığı bir düşüncedir: ışık hem dalga hem tanecik gibi davranıyorsa, elektron gibi maddesel parçacıklar da dalga özelliği gösterebilir. Bir parçacığın dalga boyu $\lambda = h/p = h/(mv)$ ile verilir; burada $h = 6{,}63\times10^{-34}$ J·s Planck sabitidir.

Günlük cisimlerde dalga boyu çok küçüktür ($m$ büyük olduğundan), bu yüzden dalga özelliği görülmez. Elektron gibi çok hafif parçacıklarda dalga boyu atom boyutlarıyla karşılaştırılabilir ve girişim, kırınım gibi olaylar gözlenir.

Davisson ve Germer 1927'de nikel kristalinden saçılan elektronlarda kırınım deseni gözlemleyerek hipotezi doğruladı. Bu bulgu kuantum mekaniğinin gelişiminde dönüm noktasıdır.

Temel kavramlar

Madde dalgası
Parçacığa eşlik eden, dalga boyu $\lambda = h/p$ olan dalga.
Momentum
$p = mv$; göreli hızlarda $p = \gamma m v$.
Planck sabiti
$h = 6{,}63\times10^{-34}$ J·s.
Dalga-parçacık ikiliği
Maddenin ve ışığın hem dalga hem tanecik özelliği göstermesi.
Elektron kırınımı
Elektronların kristalden saçılarak girişim deseni vermesi.

Formüller ve anlamları

$\lambda = \dfrac{h}{p} = \dfrac{h}{m\,v}$
$e\,V = \dfrac{1}{2}\,m\,v^2$
$\lambda = \dfrac{h}{\sqrt{2\,m\,e\,V}}$
$h = 6{,}63\times10^{-34}\ \text{J·s}$

Elektron $V$ potansiyel farkıyla hızlandırılırsa $\lambda = h/\sqrt{2 m e V} \approx 1{,}23/\sqrt{V}\ \text{nm}$ olur (V volt cinsinden). 100 V'ta dalga boyu yaklaşık 0,123 nm'dir ve atomlar arası uzaklıkla aynı mertebededir.

Elektron mikroskobu bu ilkeyi kullanır: elektronların dalga boyu görünür ışıktan çok küçüktür, bu yüzden çok daha ayrıntılı görüntü verir.

Çift yarık deneyi elektronlarla yapıldığında tek tek gelen elektronlar zamanla girişim deseni oluşturur; her elektron kendi kendiyle girişim yapar.

Formüllerdeki değişkenler

$\lambda$de Broglie dalga boyum (veya nm)
$h$Planck sabiti (6,63×10⁻³⁴)J·s
$p$Parçacığın momentumukg·m/s
$m$Parçacığın kütlesikg
$v$Parçacığın hızım/s
$e$Elektron yükü (1,6×10⁻¹⁹)C
$V$Hızlandırma gerilimiV

Günlük hayattan örnekler

Örnek soru ve çözümü

Soru. 100 V'luk potansiyel farkıyla hızlandırılan elektronun dalga boyunu ve kütlesi 0,1 kg olup 10 m/s ile giden bir topun dalga boyunu bulunuz ($m_e = 9{,}1\times10^{-31}$ kg, $e = 1{,}6\times10^{-19}$ C).

  1. Elektron: $p = \sqrt{2 m e V} = \sqrt{2\cdot 9{,}1\times10^{-31}\cdot 1{,}6\times10^{-19}\cdot 100} \approx 5{,}4\times10^{-24}\ \text{kg·m/s}$.
  2. $\lambda = h/p = 6{,}63\times10^{-34}/5{,}4\times10^{-24} \approx 1{,}2\times10^{-10}\ \text{m}$.
  3. Top: $\lambda = h/(mv) = 6{,}63\times10^{-34}/(0{,}1\cdot 10) \approx 6{,}6\times10^{-34}\ \text{m}$ (ölçülemeyecek kadar küçük).

Sonuç: Elektronun dalga boyu yaklaşık 0,12 nm; topun dalga boyu yaklaşık $6{,}6\times10^{-34}$ m'dir.

Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları

YanılgıYalnızca ışık dalga özelliği gösterir.
DoğrusuHer tür madde dalga özelliği gösterir.
YanılgıTop da gözle görülebilir dalga boyuna sahiptir.
DoğrusuMakroskopik cisimlerin dalga boyu ihmal edilebilir derecede küçüktür.
YanılgıElektron hem dalga hem tanecik olduğu için aynı anda ikisi olarak görülür.
DoğrusuDeneyin türüne göre biri belirgin olur.
YanılgıHız artarsa dalga boyu artar.
DoğrusuHız arttıkça dalga boyu azalır.

Sık sorulan sorular

De Broglie dalga boyu nedir?

$\lambda = h/(mv)$.

Kim kanıtladı?

Davisson ve Germer, elektron kırınımıyla.

Neden günlük cisimlerde görülmez?

Dalga boyu çok küçük olduğu için.

Elektron mikroskobu neden iyidir?

Dalga boyu görünür ışıktan çok küçüktür.

Simülasyonla dene

Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.

Paylaş

İlgili konular

Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.