Physics.Studio

Ana sayfa › Modern Fizik › Radyoaktif Bozunma ve Yarı Ömür

Radyoaktif Bozunma ve Yarı Ömür

▶ Simülasyonu açTüm konular
Özetle

Kararsız çekirdekler zamanla kendiliğinden bozunur. Çekirdeklerin yarısının bozunması için geçen süreye yarı ömür denir; yarı ömür çekirdeğin türüne özgüdür.

Bozunma rastgele bir süreçtir: hangi çekirdeğin ne zaman bozunacağı bilinmez, ancak çok sayıda çekirdekte kalan sayı üstel olarak azalır.

Konu nedir?

Radyoaktif bozunma, kararsız bir atom çekirdeğinin kendiliğinden parçacık ya da enerji yayarak başka bir çekirdeğe dönüşmesidir. Henri Becquerel 1896'da uranyum tuzlarının ışıma yaptığını keşfetmiş, Marie ve Pierre Curie bu olguyu radyoaktivite olarak adlandırıp polonyum ve radyumu bulmuştur.

Bozunma rastgele gerçekleşir: tek bir çekirdeğin ne zaman bozunacağı belli değildir; ancak çok sayıda çekirdek için bozunma hızı sabit bir olasılığa bağlıdır. Kalan çekirdek sayısı $N = N_0 e^{-\lambda t}$ ya da $N = N_0 (1/2)^{t/T_{1/2}}$ ile bulunur.

Yarı ömür $T_{1/2}$, çekirdeklerin yarısının bozunması için geçen süredir; $T_{1/2} = \ln 2/\lambda \approx 0{,}693/\lambda$. Yarı ömür her çekirdek türü için sabittir ve sıcaklık, basınç gibi koşullardan etkilenmez.

Temel kavramlar

Alfa bozunması
Çekirdekten helyum çekirdeği ($^4$He) yayılır; kütle numarası 4, atom numarası 2 azalır.
Beta bozunması
Çekirdekte nötron protona (ya da tersi) dönüşür ve elektron (pozitron) yayılır.
Gama ışıması
Uyarılmış çekirdek yüksek enerjili foton yayar; çekirdek türü değişmez.
Yarı ömür
Çekirdeklerin yarısının bozunma süresi.
Aktivite
Saniyedeki bozunma sayısı; $A = \lambda N$, birimi becquerel (Bq).

Formüller ve anlamları

$N = N_0\left(\dfrac{1}{2}\right)^{t/T_{1/2}}$
$n = \dfrac{t}{T_{1/2}}$
$\dfrac{N}{N_0} = 2^{-n}$
$A = \dfrac{\Delta N}{\Delta t}$

Her yarı ömürde kalan miktar yarıya iner: 1 yarı ömürde 1/2, 2'de 1/4, 3'te 1/8... Bozunma hiçbir zaman tam bitmez; ancak miktar hızla küçülür.

Alfa parçacıkları kâğıt ile durdurulabilir, beta parçacıkları ince alüminyum levhayla, gama ışınları ise kalın kurşun ya da beton ile zayıflatılır. Nüfuz etme gücü alfa < beta < gama sıralamasındadır.

Karbon-14 yöntemi organik buluntuların yaşını belirlemede kullanılır: canlı öldükten sonra C-14 yaklaşık 5730 yıllık yarı ömürle azalır.

Formüllerdeki değişkenler

$N$Kalan (bozunmamış) çekirdek sayısıbirimsiz
$N_0$Başlangıçtaki çekirdek sayısıbirimsiz
$t$Geçen süres
$T_{1/2}$Yarı ömürs
$n$Geçen yarı ömür sayısıbirimsiz
$A$Aktiflik (saniyedeki bozunma sayısı)Bq (bozunma/s)
$\Delta N$Bozunan çekirdek sayısıbirimsiz

Günlük hayattan örnekler

Örnek soru ve çözümü

Soru. Yarı ömrü 8 gün olan bir radyoaktif maddenin başlangıç miktarı 80 g'dır. 24 gün sonra kaç gram kalır?

  1. 24 gün, $24/8 = 3$ yarı ömürdür.
  2. $N = N_0 (1/2)^3 = 80/8 = 10\ \text{g}$.

Sonuç: 24 gün sonra 10 g kalır.

Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları

Yanılgıİki yarı ömürde madde tamamen biter.
DoğrusuHer yarı ömürde kalan yarıya iner; iki yarı ömürde dörtte biri kalır.
YanılgıSıcaklık artınca bozunma hızlanır.
DoğrusuBozunma hızı dış koşullardan bağımsızdır.
YanılgıTek bir çekirdeğin ne zaman bozunacağı bellidir.
DoğrusuBozunma olasılıksaldır.
YanılgıGama ışıması çekirdeği başka elemente çevirir.
DoğrusuGama yayımında çekirdek türü değişmez.

Sık sorulan sorular

Yarı ömür nedir?

Çekirdeklerin yarısının bozunması için geçen süre.

Alfa bozunmasında ne olur?

Çekirdek helyum çekirdeği yayar.

Hangi ışın en nüfuz edicidir?

Gama ışını.

Aktivite nedir?

Saniyedeki bozunma sayısı.

Simülasyonla dene

Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.

Paylaş

İlgili konular

Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.