Ana sayfa › Titreşim ve Dalgalar › Basit Sarkaç
Basit Sarkaç
Basit sarkaçta bir cisim, ağırlıksız ipin ucunda küçük açılarla salınır. Periyot ipin uzunluğuna ve yerçekimi ivmesine bağlıdır; cismin kütlesine bağlı değildir.
Salınım sırasında potansiyel ve kinetik enerji birbirine dönüşür. En alt noktada hız ve kinetik enerji en büyük, uç noktalarda potansiyel enerji en büyüktür.
Konu nedir?
Basit sarkaç, ağırlıksız ve uzamayan bir iple bir noktaya asılmış kütleden oluşan idealleştirilmiş bir sistemdir. Küçük açılarla salındığında hareket yaklaşık olarak basit harmoniktir ve periyot $T = 2\pi\sqrt{L/g}$ ile bulunur. Periyot, kütleye ve genliğe (küçük açılarda) bağlı değildir.
Sarkacın hareketini sağlayan geri çağırıcı kuvvet, ağırlığın yörüngeye teğet bileşenidir: $F = -m g \sin\theta$. Küçük açılarda $\sin\theta \approx \theta$ olduğundan kuvvet konumla orantılı hale gelir ve hareket basit harmonik olur.
Galileo'nun sarkaç gözlemleri zaman ölçümünün temellerini atmıştır. Bugün sarkaç, yerçekimi ivmesini ölçmek için hâlâ kullanılır: $g = 4\pi^2 L/T^2$.
Temel kavramlar
- İp uzunluğu
- Asılma noktasından kütle merkezine olan uzaklık ($L$).
- Periyot
- Bir tam salınımın süresi.
- Küçük açı yaklaşımı
- Yaklaşık 15 derece altındaki açılarda $\sin\theta \approx \theta$ alınabilir.
- Yerçekimi ivmesi
- Yeryüzünde yaklaşık 9,8 m/s²; yükseklik ve konuma göre hafifçe değişir.
- Enerji dönüşümü
- Alt noktada kinetik, uç noktalarda potansiyel enerji en büyüktür.
Formüller ve anlamları
Periyot yalnızca $L$ ve $g$'ye bağlıdır: ip uzunluğu dört katına çıkarsa periyot iki katına çıkar, yerçekimi daha küçük bir gezegende periyot uzar. Kütle sadeleştiği için ağır ve hafif sarkaçlar aynı periyotla salınır.
Genlik büyükse periyot hafifçe uzar; formül yaklaşık bir sonuçtur. Küçük salınımda enerji $E = m g L(1 - \cos\theta_0) \approx \tfrac{1}{2} m g L \theta_0^2$ ile verilir.
Alt noktada hız $v = \sqrt{2 g L (1 - \cos\theta_0)}$ ve ip gerilmesi $T = m g + m v^2/L$ ile bulunur.
Formüllerdeki değişkenler
Günlük hayattan örnekler
- Sarkaçlı saatler: Küçük salınımda sabit periyot zaman ölçümünü sağlar.
- Yerçekimi ölçümü: Periyodu ölçerek $g$ bulunur.
- Salıncak: Çocuğun salıncak periyodu ip uzunluğuna bağlıdır.
- Foucault sarkacı: Uzun bir sarkacın salınım düzleminin yavaşça dönmesi Dünya'nın dönüşünü gösterir.
Örnek soru ve çözümü
Soru. İp uzunluğu 1 m olan bir sarkacın yerçekimi ivmesi 9,8 m/s² olan yerde periyodunu ve frekansını bulunuz. İp 4 m yapılırsa periyot ne olur?
- Periyot: $T = 2\pi\sqrt{1/9{,}8} \approx 2\pi\cdot 0{,}3194 \approx 2{,}0\ \text{s}$.
- Frekans: $f = 1/T \approx 0{,}5\ \text{Hz}$.
- İp 4 m olunca $T = 2\pi\sqrt{4/9{,}8} \approx 4{,}0\ \text{s}$; yani periyot iki katına çıkar.
Sonuç: Periyot yaklaşık 2 s, frekans yaklaşık 0,5 Hz'dir; ip 4 m olunca periyot 4 s olur.
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Sık sorulan sorular
Basit sarkacın periyodu neye bağlıdır?
İp uzunluğuna ve yerçekimi ivmesine.
İpi uzatırsak ne olur?
Periyot uzar; dört kat uzatınca iki katına çıkar.
Sarkaçla $g$ nasıl bulunur?
$g = 4\pi^2 L/T^2$ ile.
Neden küçük açı şartı vardır?
Geri çağırıcı kuvvetin konumla doğru orantılı kabul edilebilmesi için.
Simülasyonla dene
Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.
Paylaş
İlgili konular
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.