Physics.Studio

Ana sayfa › Titreşim ve Dalgalar › Basit Sarkaç

Basit Sarkaç

▶ Simülasyonu açTüm konular
Özetle

Basit sarkaçta bir cisim, ağırlıksız ipin ucunda küçük açılarla salınır. Periyot ipin uzunluğuna ve yerçekimi ivmesine bağlıdır; cismin kütlesine bağlı değildir.

Salınım sırasında potansiyel ve kinetik enerji birbirine dönüşür. En alt noktada hız ve kinetik enerji en büyük, uç noktalarda potansiyel enerji en büyüktür.

Konu nedir?

Basit sarkaç, ağırlıksız ve uzamayan bir iple bir noktaya asılmış kütleden oluşan idealleştirilmiş bir sistemdir. Küçük açılarla salındığında hareket yaklaşık olarak basit harmoniktir ve periyot $T = 2\pi\sqrt{L/g}$ ile bulunur. Periyot, kütleye ve genliğe (küçük açılarda) bağlı değildir.

Sarkacın hareketini sağlayan geri çağırıcı kuvvet, ağırlığın yörüngeye teğet bileşenidir: $F = -m g \sin\theta$. Küçük açılarda $\sin\theta \approx \theta$ olduğundan kuvvet konumla orantılı hale gelir ve hareket basit harmonik olur.

Galileo'nun sarkaç gözlemleri zaman ölçümünün temellerini atmıştır. Bugün sarkaç, yerçekimi ivmesini ölçmek için hâlâ kullanılır: $g = 4\pi^2 L/T^2$.

Temel kavramlar

İp uzunluğu
Asılma noktasından kütle merkezine olan uzaklık ($L$).
Periyot
Bir tam salınımın süresi.
Küçük açı yaklaşımı
Yaklaşık 15 derece altındaki açılarda $\sin\theta \approx \theta$ alınabilir.
Yerçekimi ivmesi
Yeryüzünde yaklaşık 9,8 m/s²; yükseklik ve konuma göre hafifçe değişir.
Enerji dönüşümü
Alt noktada kinetik, uç noktalarda potansiyel enerji en büyüktür.

Formüller ve anlamları

$T = 2\pi\sqrt{\dfrac{L}{g}}$
$f = \dfrac{1}{T}$
$E_p = m\,g\,h$
$E_k + E_p = \text{sabit}$

Periyot yalnızca $L$ ve $g$'ye bağlıdır: ip uzunluğu dört katına çıkarsa periyot iki katına çıkar, yerçekimi daha küçük bir gezegende periyot uzar. Kütle sadeleştiği için ağır ve hafif sarkaçlar aynı periyotla salınır.

Genlik büyükse periyot hafifçe uzar; formül yaklaşık bir sonuçtur. Küçük salınımda enerji $E = m g L(1 - \cos\theta_0) \approx \tfrac{1}{2} m g L \theta_0^2$ ile verilir.

Alt noktada hız $v = \sqrt{2 g L (1 - \cos\theta_0)}$ ve ip gerilmesi $T = m g + m v^2/L$ ile bulunur.

Formüllerdeki değişkenler

$T$Periyots
$L$İpin uzunluğum
$g$Yerçekimi ivmesim/s²
$f$FrekansHz
$E_p$Potansiyel enerjiJ
$m$Cismin kütlesikg
$h$Denge konumuna göre yükseklikm
$E_k$Kinetik enerjiJ

Günlük hayattan örnekler

Örnek soru ve çözümü

Soru. İp uzunluğu 1 m olan bir sarkacın yerçekimi ivmesi 9,8 m/s² olan yerde periyodunu ve frekansını bulunuz. İp 4 m yapılırsa periyot ne olur?

  1. Periyot: $T = 2\pi\sqrt{1/9{,}8} \approx 2\pi\cdot 0{,}3194 \approx 2{,}0\ \text{s}$.
  2. Frekans: $f = 1/T \approx 0{,}5\ \text{Hz}$.
  3. İp 4 m olunca $T = 2\pi\sqrt{4/9{,}8} \approx 4{,}0\ \text{s}$; yani periyot iki katına çıkar.

Sonuç: Periyot yaklaşık 2 s, frekans yaklaşık 0,5 Hz'dir; ip 4 m olunca periyot 4 s olur.

Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları

YanılgıAğır sarkaç daha yavaş sallanır.
DoğrusuPeriyot kütleden bağımsızdır.
YanılgıGenlik periyodu doğrudan belirler.
DoğrusuKüçük açılarda periyot genlikten bağımsızdır.
YanılgıHer açıda periyot formülü geçerlidir.
DoğrusuFormül küçük açılar için yaklaşık sonuç verir.
YanılgıSarkaç sonsuza kadar salınır.
DoğrusuSürtünme ve hava direnci nedeniyle genlik zamanla azalır.

Sık sorulan sorular

Basit sarkacın periyodu neye bağlıdır?

İp uzunluğuna ve yerçekimi ivmesine.

İpi uzatırsak ne olur?

Periyot uzar; dört kat uzatınca iki katına çıkar.

Sarkaçla $g$ nasıl bulunur?

$g = 4\pi^2 L/T^2$ ile.

Neden küçük açı şartı vardır?

Geri çağırıcı kuvvetin konumla doğru orantılı kabul edilebilmesi için.

Simülasyonla dene

Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.

Paylaş

İlgili konular

Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.