Ana sayfa › Elektrik ve Manyetizma › Paralel Levhalar ve Yüklü Parçacık
Paralel Levhalar ve Yüklü Parçacık
Zıt yüklü iki paralel levha arasında elektrik alan düzgündür: alanın büyüklüğü her noktada aynıdır ve pozitif levhadan negatif levhaya doğrudur.
Alana dik hızla giren yüklü parçacık, alan doğrultusunda sabit ivme kazanır. Bu hareket yatay atışa benzer ve parçacık parabolik bir yol izler.
Konu nedir?
Paralel levhalı sistem, birbirine paralel iki iletken levhadan oluşur. Levhalar zıt yüklü olduğunda aralarında hemen hemen düzgün bir elektrik alan oluşur. Düzgün alan içindeki yüklü parçacığın hareketi, yerçekimi altındaki cismin hareketine benzer: yatay hız sabit, alan doğrultusunda sabit ivme vardır.
Levhalar arası potansiyel farkı $V$, levhalar arası uzaklık $d$ ise alan şiddeti $E = V/d$'dir. Yüklü bir parçacığa etki eden kuvvet $F = qE$, ivme $a = qE/m$ olur.
Alana dik giren yüklü parçacık parabol çizer; bu davranış katot ışınlı osiloskop tüplerinin ve yazıcıların mürekkep damlası yönlendirmesinin temelidir.
Temel kavramlar
- Düzgün elektrik alan
- Şiddeti ve yönü her noktada aynı olan alan; levhalar arasında yaklaşık böyledir.
- Potansiyel farkı
- Birim yükü bir noktadan diğerine götürmek için yapılan iş ($V$, volt).
- Alan şiddeti
- $E = V/d$; birimi V/m ya da N/C.
- Elektrik kuvveti
- $F = qE$; pozitif yük alan yönünde, negatif yük zıt yönde itilir.
- İvme
- $a = qE/m$; alan boyunca sabittir.
Formüller ve anlamları
Parçacık levhalara paralel $v_0$ hızıyla girerse yatay doğrultuda hız sabittir: $x = v_0 t$. Düşey doğrultuda sabit ivmeyle sapar: $y = \tfrac{1}{2} a t^2$. Yörünge parabol olur: $y = a x^2/(2 v_0^2)$.
Levhalardan çıkış anındaki sapma $y = qE\,l^2/(2 m v_0^2)$'dir; burada $l$ levha uzunluğudur. Hız arttıkça sapma azalır, kütle arttıkça azalır.
Yerçekimi çoğu elektrik uygulamasında elektron gibi küçük kütleli parçacıklar için ihmal edilir, çünkü elektrik kuvveti yerçekiminden çok daha büyüktür.
Formüllerdeki değişkenler
Günlük hayattan örnekler
- Osiloskop tüpü: Elektron demeti levhalarla yönlendirilir.
- Mürekkep püskürtmeli yazıcı: Yüklü damlalar levhalarla saptırılır.
- Parçacık hızlandırıcılar: Elektrik alanla hızlandırma temel adımdır.
- Yük-kütle ölçümleri: Thomson ve Millikan deneyleri benzer düzenekler kullanır.
Örnek soru ve çözümü
Soru. Levhalar arası 2 cm ve potansiyel farkı 400 V'tur. Bir elektrona ($q = 1{,}6\times10^{-19}$ C, $m = 9{,}1\times10^{-31}$ kg) etki eden alanı, kuvveti ve ivmeyi bulunuz.
- Alan: $E = V/d = 400/0{,}02 = 2\times10^{4}\ \text{V/m}$.
- Kuvvet: $F = qE = 1{,}6\times10^{-19}\cdot 2\times10^{4} = 3{,}2\times10^{-15}\ \text{N}$.
- İvme: $a = F/m = 3{,}2\times10^{-15}/9{,}1\times10^{-31} \approx 3{,}5\times10^{15}\ \text{m/s}^2$.
Sonuç: $E = 2\times10^{4}$ V/m, $F = 3{,}2\times10^{-15}$ N, $a \approx 3{,}5\times10^{15}$ m/s².
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Sık sorulan sorular
Düzgün alan nasıl oluşur?
Zıt yüklü paralel levhalar arasında.
Alan şiddeti nasıl bulunur?
$E = V/d$.
Yörünge neden parabol?
Bir doğrultuda sabit hız, diğerinde sabit ivme olduğu için.
Yerçekimi ihmal edilebilir mi?
Elektron gibi çok hafif parçacıklarda genellikle evet.
Simülasyonla dene
Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.
Paylaş
İlgili konular
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.