Physics.Studio

Ana sayfa › Elektrik ve Manyetizma › Manyetik Kuvvet

Manyetik Kuvvet

▶ Simülasyonu açTüm konular
Özetle

Manyetik alanda hareket eden yüklü parçacığa, hızına ve alana dik doğrultuda bir kuvvet etki eder. Bu kuvvet parçacığın hızının yönünü değiştirir, büyüklüğünü değiştirmez.

Alana dik giren parçacık düzgün çembersel hareket yapar. Yarıçap, parçacığın hızı ve kütlesiyle doğru, yükü ve alan şiddetiyle ters orantılıdır.

Konu nedir?

Manyetik alan, hareketli yüklere ve mıknatıslara kuvvet uygulayan alandır. Akım taşıyan her iletken çevresinde manyetik alan oluşturur. Bu keşif Hans Christian Ørsted tarafından 1820'de yapılmıştır ve elektrik ile manyetizmanın aynı olgunun iki yüzü olduğunu göstermiştir.

Uzun düz telin $r$ uzaklıktaki alan şiddeti $B = \mu_0 I/(2\pi r)$'dir. Alan çizgileri tel çevresinde çemberler biçimindedir ve yönü sağ el kuralıyla bulunur: başparmak akım yönünü, kıvrılan parmaklar alan yönünü gösterir.

Manyetik alan içinde akım taşıyan tele kuvvet etki eder: $F = B I l \sin\theta$. Yüklü parçacık için $F = q v B \sin\theta$'dir; kuvvet daima hıza dik olduğundan iş yapmaz.

Temel kavramlar

Manyetik alan
Birimi tesla (T); $B$ ile gösterilir.
Sağ el kuralı
Akım ya da hız yönüyle alan yönü ve kuvvet yönü arasındaki ilişkiyi veren kural.
Manyetik geçirgenlik
$\mu_0 = 4\pi\times10^{-7}\ \text{T·m/A}$ boşluk için.
Lorentz kuvveti
Manyetik alandaki yüklü parçacığa etki eden kuvvet.
Selenoid
Sarmal biçimli telin içinde yaklaşık düzgün alan: $B = \mu_0 n I$.

Formüller ve anlamları

$F = q\,v\,B\sin\theta$
$r = \dfrac{m\,v}{q\,B}$
$T = \dfrac{2\pi m}{q\,B}$
$F = B\,i\,\ell\sin\theta$

Düzgün manyetik alana dik giren yüklü parçacık çembersel yörünge çizer: $m v^2/r = q v B$ ise $r = m v/(qB)$. Periyot $T = 2\pi m/(qB)$ hızdan bağımsızdır.

Paralel iki telde aynı yönlü akımlar birbirini çeker, zıt yönlü olanlar iter. 1 amper bu kuvvet üzerinden tanımlanmıştır.

Manyetik alan kuvveti hıza dik olduğu için parçacığın hızının büyüklüğünü değiştirmez, yalnızca yönünü değiştirir.

Formüllerdeki değişkenler

$F$Manyetik kuvvetN
$q$Parçacığın yüküC
$v$Parçacığın hızım/s
$B$Manyetik alan şiddetiT (tesla)
$\theta$Hız (veya akım) ile alan arasındaki açıderece (°)
$r$Dairesel yörüngenin yarıçapım
$m$Parçacığın kütlesikg
$T$Dönme periyodus
$i$Telden geçen akımA
$\ell$Alan içindeki tel boyum

Günlük hayattan örnekler

Örnek soru ve çözümü

Soru. Düz bir telden 10 A akım geçiyor. Telden 5 cm uzakta manyetik alan şiddetini bulunuz ($\mu_0 = 4\pi\times10^{-7}$).

  1. $B = \mu_0 I/(2\pi r) = 4\pi\times10^{-7}\cdot 10/(2\pi\cdot 0{,}05)$.
  2. $B = 2\times10^{-7}\cdot 10/0{,}05 = 4\times10^{-5}\ \text{T}$.

Sonuç: Alan şiddeti $4\times10^{-5}$ T'dir (yaklaşık Dünya'nın manyetik alanı kadar).

Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları

YanılgıManyetik kuvvet yüke iş yapar.
DoğrusuKuvvet hıza dik olduğundan iş yapmaz.
YanılgıManyetik alan yalnızca mıknatısla oluşur.
DoğrusuAkım da manyetik alan oluşturur.
YanılgıDurgun yüke manyetik kuvvet etki eder.
DoğrusuDurgun yüke manyetik kuvvet etki etmez.
YanılgıAlan çizgileri kutupta başlayıp biter.
DoğrusuManyetik alan çizgileri kapalı eğrilerdir.

Sık sorulan sorular

Manyetik alan nedir?

Hareketli yüklere kuvvet uygulayan alandır.

Sağ el kuralı nedir?

Akımın etrafındaki alan yönünü bulma kuralıdır.

Yüklü parçacık hangi yörüngeyi izler?

Alana dik girerse çember.

Selenoidin alanı nedir?

$B = \mu_0 n I$.

Simülasyonla dene

Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.

Paylaş

İlgili konular

Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.