Ana sayfa › Elektrik ve Manyetizma › Manyetik Kuvvet
Manyetik Kuvvet
Manyetik alanda hareket eden yüklü parçacığa, hızına ve alana dik doğrultuda bir kuvvet etki eder. Bu kuvvet parçacığın hızının yönünü değiştirir, büyüklüğünü değiştirmez.
Alana dik giren parçacık düzgün çembersel hareket yapar. Yarıçap, parçacığın hızı ve kütlesiyle doğru, yükü ve alan şiddetiyle ters orantılıdır.
Konu nedir?
Manyetik alan, hareketli yüklere ve mıknatıslara kuvvet uygulayan alandır. Akım taşıyan her iletken çevresinde manyetik alan oluşturur. Bu keşif Hans Christian Ørsted tarafından 1820'de yapılmıştır ve elektrik ile manyetizmanın aynı olgunun iki yüzü olduğunu göstermiştir.
Uzun düz telin $r$ uzaklıktaki alan şiddeti $B = \mu_0 I/(2\pi r)$'dir. Alan çizgileri tel çevresinde çemberler biçimindedir ve yönü sağ el kuralıyla bulunur: başparmak akım yönünü, kıvrılan parmaklar alan yönünü gösterir.
Manyetik alan içinde akım taşıyan tele kuvvet etki eder: $F = B I l \sin\theta$. Yüklü parçacık için $F = q v B \sin\theta$'dir; kuvvet daima hıza dik olduğundan iş yapmaz.
Temel kavramlar
- Manyetik alan
- Birimi tesla (T); $B$ ile gösterilir.
- Sağ el kuralı
- Akım ya da hız yönüyle alan yönü ve kuvvet yönü arasındaki ilişkiyi veren kural.
- Manyetik geçirgenlik
- $\mu_0 = 4\pi\times10^{-7}\ \text{T·m/A}$ boşluk için.
- Lorentz kuvveti
- Manyetik alandaki yüklü parçacığa etki eden kuvvet.
- Selenoid
- Sarmal biçimli telin içinde yaklaşık düzgün alan: $B = \mu_0 n I$.
Formüller ve anlamları
Düzgün manyetik alana dik giren yüklü parçacık çembersel yörünge çizer: $m v^2/r = q v B$ ise $r = m v/(qB)$. Periyot $T = 2\pi m/(qB)$ hızdan bağımsızdır.
Paralel iki telde aynı yönlü akımlar birbirini çeker, zıt yönlü olanlar iter. 1 amper bu kuvvet üzerinden tanımlanmıştır.
Manyetik alan kuvveti hıza dik olduğu için parçacığın hızının büyüklüğünü değiştirmez, yalnızca yönünü değiştirir.
Formüllerdeki değişkenler
Günlük hayattan örnekler
- Elektrik motorları: Akım taşıyan sarım, alan içinde dönme kuvveti alır.
- Kütle spektrometresi: Yarıçaptan parçacığın kütlesi bulunur.
- Hoparlör: Bobine etki eden kuvvet zarı titreştirir.
- MR cihazları: Güçlü manyetik alanlar kullanır.
Örnek soru ve çözümü
Soru. Düz bir telden 10 A akım geçiyor. Telden 5 cm uzakta manyetik alan şiddetini bulunuz ($\mu_0 = 4\pi\times10^{-7}$).
- $B = \mu_0 I/(2\pi r) = 4\pi\times10^{-7}\cdot 10/(2\pi\cdot 0{,}05)$.
- $B = 2\times10^{-7}\cdot 10/0{,}05 = 4\times10^{-5}\ \text{T}$.
Sonuç: Alan şiddeti $4\times10^{-5}$ T'dir (yaklaşık Dünya'nın manyetik alanı kadar).
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Sık sorulan sorular
Manyetik alan nedir?
Hareketli yüklere kuvvet uygulayan alandır.
Sağ el kuralı nedir?
Akımın etrafındaki alan yönünü bulma kuralıdır.
Yüklü parçacık hangi yörüngeyi izler?
Alana dik girerse çember.
Selenoidin alanı nedir?
$B = \mu_0 n I$.
Simülasyonla dene
Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.
Paylaş
İlgili konular
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.