Physics.Studio

Ana sayfa › Elektrik ve Manyetizma › Manyetik Alanda Helis Hareket (3B)

Manyetik Alanda Helis Hareket (3B)

▶ Simülasyonu açTüm konular
Özetle

Yüklü bir parçacık düzgün manyetik alana girdiğinde, hızının alana dik bileşeni onu çembersel yola, alana paralel bileşeni ise düzgün ilerlemeye zorlar. İkisinin birleşimi sarmal (helis) bir yol verir.

Manyetik kuvvet her an hıza diktir; bu yüzden iş yapmaz ve parçacığın hızının büyüklüğünü değiştirmez. Periyot, parçacığın hızına bağlı değildir; yalnızca kütle, yük ve alan şiddetine bağlıdır.

Konu nedir?

Düzgün manyetik alana belli bir açıyla giren yüklü parçacık sarmal (helis) bir yörünge izler. Bu hareket, iki bileşenin birleşimidir: alana dik düzlemde düzgün çembersel hareket ve alana paralel doğrultuda sabit hızlı ilerleme. Üç boyutlu görünüm bu birleşik hareketi anlamayı kolaylaştırır.

Hız vektörü alanla $\theta$ açısı yapıyorsa $v_\parallel = v\cos\theta$ alan doğrultusundadır ve değişmez; $v_\perp = v\sin\theta$ alana diktir ve çembersel harekete neden olur. Çember yarıçapı $r = m v_\perp/(qB)$'dir.

Helisin adımı (bir tam dönüşte alan doğrultusunda alınan yol) $p = v_\parallel T = 2\pi m v\cos\theta/(qB)$ ile bulunur; $T = 2\pi m/(qB)$ periyottur.

Temel kavramlar

Helis (sarmal)
Çember hareketi ile düzgün ilerlemenin birleşiminden oluşan yörünge.
Dik bileşen
$v_\perp = v\sin\theta$; çembersel harekete yol açar.
Paralel bileşen
$v_\parallel = v\cos\theta$; manyetik kuvvet etki etmez, sabit kalır.
Adım
Bir tur süresince alan doğrultusunda alınan yol.
Siklotron frekansı
$f = qB/(2\pi m)$; hızdan bağımsızdır.

Formüller ve anlamları

$F = q\,v\,B\sin\alpha$
$r = \dfrac{m\,v\sin\alpha}{q\,B}$
$T = \dfrac{2\pi\,m}{q\,B}$
$h = v\cos\alpha\cdot T$

Manyetik kuvvet daima hıza dik olduğundan hızın büyüklüğünü değiştirmez; yalnızca yönünü değiştirir. Bu yüzden toplam hız $v$ sabittir, yalnızca bileşenleri arasındaki paylaşım korunur.

$\theta = 90^\circ$ ise yörünge çembere, $\theta = 0^\circ$ ise alan boyunca düz çizgiye dönüşür. Ara açılarda helis elde edilir.

Dünya'nın manyetik alan çizgilerine yakalanan yüklü parçacıklar alan boyunca sarmal çizerek kutup bölgelerine ilerler; kutup ışıkları (aurora) bu şekilde oluşur.

Formüllerdeki değişkenler

$F$Manyetik kuvvetN
$q$Parçacığın yüküC
$v$Parçacığın hızım/s
$B$Manyetik alan şiddetiT (tesla)
$\alpha$Hız ile manyetik alan arasındaki açıderece (°)
$m$Parçacığın kütlesikg
$r$Helisin yarıçapım
$T$Bir tur dönme süresi (periyot)s
$h$Hatve (bir turda alan boyunca ilerleme)m

Günlük hayattan örnekler

Örnek soru ve çözümü

Soru. Bir proton ($q = 1{,}6\times10^{-19}$ C, $m = 1{,}67\times10^{-27}$ kg) $v = 2\times10^{6}$ m/s hızla 0,1 T'lık alana $30^\circ$ açıyla giriyor. Çember yarıçapını ve helis adımını bulunuz.

  1. $v_\perp = v\sin 30^\circ = 1\times10^{6}\ \text{m/s}$ ve $v_\parallel = v\cos 30^\circ \approx 1{,}73\times10^{6}\ \text{m/s}$.
  2. $r = m v_\perp/(qB) = 1{,}67\times10^{-27}\cdot 10^{6}/(1{,}6\times10^{-19}\cdot 0{,}1) \approx 0{,}104\ \text{m}$.
  3. $T = 2\pi m/(qB) \approx 6{,}56\times10^{-7}\ \text{s}$; adım $p = v_\parallel T \approx 1{,}13\ \text{m}$.

Sonuç: Yarıçap yaklaşık 10,4 cm, adım yaklaşık 1,13 m'dir.

Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları

YanılgıManyetik alan parçacığı hızlandırır, hız artar.
DoğrusuHızın büyüklüğü değişmez; yalnızca yön değişir.
YanılgıAlana paralel hız da çembere katılır.
DoğrusuParalel bileşen etkilenmez ve sabit kalır.
YanılgıHer giriş açısında yörünge çemberdir.
DoğrusuYalnızca dik girişte çember olur.
YanılgıPeriyot hıza bağlıdır.
DoğrusuPeriyot $2\pi m/(qB)$ olup hızdan bağımsızdır.

Sık sorulan sorular

Helis yörünge neden oluşur?

Dik bileşen çember, paralel bileşen düz ilerleme verir.

Adım neye bağlıdır?

Paralel hıza ve periyoda.

Periyot hıza bağlı mı?

Hayır.

Kutup ışığı nasıl oluşur?

Yüklü parçacıklar alan çizgilerini izleyerek atmosfere girer.

Simülasyonla dene

Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.

Paylaş

İlgili konular

Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.