Ana sayfa › Elektrik ve Manyetizma › Transformatör
Transformatör
Transformatör, alternatif gerilimi yükseltmek ya da düşürmek için kullanılır. Primer bobindeki değişen akım, demir çekirdekte değişen bir manyetik akı oluşturur; bu akı sekonder bobinde emk indükler.
Gerilim sarım sayısıyla doğru, akım ters orantılıdır. İdeal transformatörde giriş gücü çıkış gücüne eşittir.
Konu nedir?
Transformatör (trafo), alternatif gerilimin değerini yükseltip düşüren bir cihazdır. Ortak bir demir çekirdek üzerine sarılmış iki bobinden oluşur: şebekeye bağlanan birincil, yüke bağlanan ikincil bobin. Çalışması elektromanyetik indüksiyona dayanır; bu yüzden yalnızca alternatif akımda çalışır.
İdeal transformatörde gerilimler sarım sayılarıyla orantılıdır: $V_2/V_1 = N_2/N_1$. Enerji kaybı yoksa güç korunur: $V_1 I_1 = V_2 I_2$. Bu nedenle gerilim yükselirse akım aynı oranda düşer.
Gerçek trafolarda bakır, demir ve girdap akımı kayıpları vardır; verim $\eta = P_2/P_1$ olup iyi trafolarda yüzde 95'in üzerindedir.
Temel kavramlar
- Birincil bobin
- Kaynağa bağlı bobin; sarım sayısı $N_1$.
- İkincil bobin
- Yüke bağlı bobin; sarım sayısı $N_2$.
- Yükseltici trafo
- $N_2 > N_1$; gerilimi artırır, akımı azaltır.
- Alçaltıcı trafo
- $N_2 < N_1$; gerilimi azaltır, akımı artırır.
- Verim
- Çıkış gücünün giriş gücüne oranı.
Formüller ve anlamları
Enerji nakil hatlarında gerilim yükseltilir; böylece aynı güç için akım azalır ve $P_{kayip} = I^2 R$ kaybı küçülür. Şehre yakın yerde gerilim alçaltılır.
Doğru akımda akı değişmediği için ikincil bobinde emk oluşmaz; trafo doğru akımda çalışmaz.
Çekirdek yalıtkan ince levhalardan yapılır; böylece girdap akımları ve ısınma azalır.
Formüllerdeki değişkenler
Günlük hayattan örnekler
- Şehir şebekesi: Yüksek gerilimli hatlar trafolarla evlere uygun gerilime indirilir.
- Telefon ve dizüstü şarj adaptörleri: Gerilimi düşürür.
- Kaynak makineleri: Düşük gerilim, yüksek akım üretir.
- Ateşleme bobinleri: Düşük gerilimi yüksek gerilime çevirir.
Örnek soru ve çözümü
Soru. Birincil bobini 1000 sarımlı, ikincil bobini 50 sarımlı ideal bir trafoya 220 V uygulanıyor ve ikincil devreden 2 A akım çekiliyor. Çıkış gerilimini ve birincil akımı bulunuz.
- $V_2 = V_1 N_2/N_1 = 220\cdot 50/1000 = 11\ \text{V}$.
- Çıkış gücü $P_2 = 11\cdot 2 = 22\ \text{W}$.
- İdeal trafoda $P_1 = P_2$ olduğundan $I_1 = 22/220 = 0{,}1\ \text{A}$.
Sonuç: Çıkış gerilimi 11 V, birincil akım 0,1 A'dir.
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Sık sorulan sorular
Trafo nasıl çalışır?
İndüksiyonla; birincilde değişen akı ikincilde emk oluşturur.
Trafo oranı nedir?
$V_2/V_1 = N_2/N_1$.
Neden yüksek gerilimle iletilir?
Akım azalır ve ısı kaybı düşer.
Doğru akımda neden çalışmaz?
Akı değişmediği için emk oluşmaz.
Simülasyonla dene
Yukarıdaki bağıntıların sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör: parametreleri değiştir, çizim, analiz ve grafikler anında güncellensin.
Paylaş
İlgili konular
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir; ders kitabı ve öğretmenin yerine geçmez. Bir hata görürsen bize bildir.